De Bijbel herschrijft zichzelf – Daniëls herinterpretatie van Jeremia’s profetie

Dat mensen de Bijbel telkens opnieuw interpreteren, verbaast niemand. Ze geven er eigen invullingen aan, toegepast op de eigen tijd en context. Wat misschien als een verrassing komt, is dat dit ook binnen de Bijbel al gebeurde. Bijbelschrijvers pasten de betekenis van oudere teksten aan om ze op hun eigen tijd toe te kunnen passen. Een klassiek voorbeeld daarvan vinden we in Daniël 9, waar een profetie van Jeremia over zeventig jaar ballingschap wordt geherinterpreteerd als zeventig maal zeven jaar. Wat gebeurt daar precies?

Jeremia is helder: 70 jaar is 70 jaar

In Jeremia 25 deelt de profeet Jeremia een profetie van God voor het volk van Juda:

Heel dit land valt in puin en wordt een woestenij, en ook de omringende volken zullen de koning van Babylonië dienen, zeventig jaar lang. Maar als die zeventig jaar voorbij zijn, zal Ik de koning van Babylonië en zijn volk voor hun misdaden straffen – spreekt de HEER (vers 11-12, NBV21).

In Jeremia 29:10 wordt die termijn van zeventig jaar nog eens herhaald:

Dit zegt de HEER: Als er in Babel zeventig jaar voorbij zijn, zal Ik naar jullie omzien. Dan zal Ik mijn belofte gestand doen door jullie naar Jeruzalem te laten terugkeren.

In beide tekstgedeelten is de boodschap heel concreet: Juda zal onder Babylonische ballingschap komen te staan, zeventig jaar lang. Daarna zal God ingrijpen, Babylon straffen en het volk laten terugkeren.

Daniël slaat de profetie erop na

In Daniël 9 gebeurt iets opvallends. Hier komen we deze profetie van Jeremia opnieuw tegen, wanneer Daniël de boeken erop naslaat om te lezen wat er exact staat. De context van dit hoofdstuk is als volgt: de Judeeër Daniël leeft op dat moment in de Babylonische ballingschap, nadat Nebukadnessar Jeruzalem had veroverd en verwoest. Op dit punt in het verhaal zijn er zo’n zeventig jaar verstreken waarin het volk in ballingschap leeft, en dus gaat Daniël in de profetische boeken op zoek naar inzicht over de vervulling van deze profetie. Hij leest het nog eens goed en interpreteert het aantal genoemde jaren daarin, zoals te verwachten, letterlijk: hij beseft dat de genoemde zeventig jaar bijna voorbij zijn en begint tot God te bidden om zijn ingrijpen.

70 jaar wordt 490 jaar

En dan komt er een wending in het verhaal. De engel Gabriël verschijnt en legt uit dat het niet om zeventig jaar gaat, maar dat het iets anders betekent: het gaat hier eigenlijk om zeventig keer zeven jaar. In het Hebreeuws staat er: שָׁבֻעִים שִׁבְעִים, letterlijk: zeventig zevens. Hedendaagse Bijbels vertalen dit met ‘zeventig weken’. De Studiebijbel in Perspectief legt uit: ‘Het gaat om ‘jaarweken’ van zeven jaar, dus 490 jaren. Dit getal kan een symbolische waarde hebben, maar geeft hier waarschijnlijk een bepaalde hoeveelheid aan. Het grijpt terug op de zeventig jaren van 9:2. Gabriël voorzegt Daniël dat de volledige verwezenlijking van het heil niet onmiddellijk komt, maar nog zeventig jaarweken op zich moet laten wachten, gerekend vanaf de terugkeer uit de ballingschap (die na zeventig jaren zou komen).’ De ballingschap is dus niet voorbij. Integendeel: ze wordt fors verlengd, tot een totaal van 490 jaar.

Acrobatische rekensprong?

Deze herinterpretatie komt niet uit de lucht vallen. In de tweede eeuw voor Christus, de periode waarin het boek Daniël zijn definitieve vorm kreeg, had de belofte van herstel zich nog niet voltrokken zoals gehoopt. Er waren zeker dingen veranderd, maar het Joodse volk werd nog steeds onderdrukt. En dan gebeurt wat we vaker in de Bijbel zien: een oude profetie wordt aangepast aan een nieuwe situatie.

Maar van 70 naar 490 jaar, is dat niet een enorme interpretatiesprong? Het lijkt inderdaad vergezocht. Toch zit er volgens sommige Bijbeluitleggers een logica in. Je kunt het bijvoorbeeld als volgt beredeneren:

• Taaltechnisch
  Het Hebreeuws werd zonder klinkers geschreven. Het woord שבעים kan gelezen worden als zeventig (shiv‘im) of als zevens (shavu‘im). Die dubbelzinnigheid bood ruimte voor een andere lezing. (Zie voor meer uitleg: Newsom.)
• Intertekstueel
  In Leviticus 26 gaat het over consequenties van het wel of niet gehoorzamen van God. Daar staat dat straf zevenvoudig verzwaard werd bij aanhoudende ongehoorzaamheid. Pas dat maar eens toe op deze situatie → 7 × 70 = 490. (Zie: Fishbane en Bergsma.)
• Traditioneel
  In 2 Kronieken 36 worden Jeremia’s zeventig jaar al gekoppeld aan sabbatsjaren. Dat opent de deur naar langere tijdschema’s. (Zie: Fishbane.)

Voor de oorspronkelijke lezers en luisteraars van Daniël was dit waarschijnlijk geen vreemde redenering. Het is goed denkbaar dat de redacteur van het Bijbelboek dit erbij in gedachten had, aangezien zulke intertekstuele uitleg en getalsconstructies heel normaal waren, vooral in apocalyptische literatuur. In de tekst zelf wordt deze uitleg er echter niet aan gegeven, dus dit blijft een interpretatie achteraf.

Een nieuwe context voor een nieuwe generatie

De NBV21 Wetenschapsbijbel noemt deze aanpassing van de profetie in Daniël een vorm van exegese, die de tekst actueel maakt voor de eigen context. Het wordt ook wel hercontextualisering genoemd, en dat was heel gebruikelijk tijdens de ontstaansgeschiedenis van de Bijbel. In feite werd de boodschap steeds weer herschreven en aangevuld.

Dit is dan ook niet het enige voorbeeld. Misschien nog wel het bekendste is de manier waarop profetieën uit het oudtestamentische Jesaja ten tijde van het Nieuwe Testament zo werden geherinterpreteerd dat ze ineens over Jezus als messias gingen. Daarover schreef ik eerder al deze blog, waarin zichtbaar wordt hoe flexibel profetie in de praktijk werd geïnterpreteerd.

Conclusie: ook de Bijbel herinterpreteert

Daniël 9 laat iets zien wat ongemakkelijk kan voelen voor gelovigen: ook de Bijbelschrijvers herinterpreteerden erop los. Het is dus van alle tijden dat mensen hun eigen invulling geven aan heilige teksten; ze maken zelf nieuwe waarheden om dingen te laten kloppen, en dat gebeurde ook al in de tijd dat de Bijbel werd samengesteld. De teksten moesten immers blijven spreken, ook wanneer de geschiedenis anders liep dan ‘voorspeld’.

---

Meer lezen?

• Alison Gray, ‘Reception of the Old Testament’, in The Hebrew Bible: A Critical Companion, ed. J. Barton (Princeton University Press, 2016), 415.
• Arco den Heijer, ‘De ‘verwoestende gruwel’ – over het updaten van profetieën’, in Met Andere Woorden 43/online (30 september 2024).
• Dean R. Ulrich, The Antiochene Crisis and Jubilee Theology in Daniel’s Seventy Sevens (Leiden: Brill, 2015), 14.
• Carol Newsom, The Old Testament Library: Daniel (Westminster John Knox Press, 2014), 500.
• John Sietze Bergsma, The Jubilee from Leviticus to Qumran: A History of Interpretation (Brill, 2007), 219-222.
• Michael Fishbane, Biblical Interpretation in Ancient Israel (Oxford: Oxford University Press, Incorporated, 1985), 481-485.
• NBV21 Bijbel met bijdragen over geloof, cultuur en wetenschap, Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap, 2022, toelichting bij Daniël 9:1-3.