De rapture-mythe en andere gevaarlijke eindtijduitvindingen (Openbaringen-serie, deel 2)

Als je het Bijbelboek Openbaring leest, dan doe je dat waarschijnlijk niet met een frisse, open blik. Je hebt automatisch een bril op van eeuwenlange uitleg over hoe je het moet opvatten, en van eindtijdscenario’s die andere mensen hebben bedacht. Een interpretatie die veel invloed heeft gehad, maar die eigenlijk nog maar kort bestaat, is die van een ‘opname van de gemeente’ (in het Engels de ‘rapture’). Volgens deze theorie zullen op een dag alle gelovigen plotseling van aarde weggerukt worden en komt er vervolgens een ‘grote verdrukking’, waarin ongelovigen de grootst denkbare ellende moeten doorstaan onder leiding van het kwaad. Voor veel mensen is de rapture niet weg te denken uit hun beeld van de eindtijd, maar is dat wel zo terecht?

Een geslaagde marketingcampagne

Voor sommigen klinkt het misschien vreemd als ik zeg dat opname-theorie nog maar kort bestaat; in vooral evangelische kringen is het zo’n ingeburgerd idee dat je kunt denken dat het rechtstreeks uit de Bijbel komt. Maar bekijk je de geschiedenis ervan, dan blijkt het nog maar verrassend jong: het duikt pas op de negentiende eeuw (!). Het komt niet voor in de vroege kerk, niet bij middeleeuwse theologen en ook niet bij de reformatoren.

Wat er gebeurde: in de negentiende eeuw was er een Ierse advocaat en dominee, John Nelson Darby, die in opstand kwam tegen de hiërarchie in de kerk. Hij raakte ervan overtuigd dat iederéén de Bijbel moet kunnen begrijpen en dat daar geen hogere leraren en functies voor nodig zijn. De Bijbel spreekt voor zichzelf. En door zulk zelfonderzoek van de Bijbel kwam hij zelf op het idee van een opname van de gemeente.

Eerst was het nog een omstreden theorie met weinig aanhang, maar later kon ook de theoloog Cyrus I. Scofield zich hierin vinden. Hij besloot zijn ideeën op te nemen in de Scofield Reference Bible, waarin uitleg bij Bijbelteksten in noten werd gepresenteerd als waren het vaststaande feiten. Scofield was een invloedrijk man en had de juiste connecties, waardoor hij een grote marketingcampagne kon inzetten om zijn studiebijbel over de wereld te verspreiden, en met succes. Hij werd over de hele wereld gepromoot en ingezet tijdens evangelisatie-missies. En zo kwam het dat christenen wereldwijd gingen denken dat dit simpelweg was wat er in de Bijbel stond. Bekende christelijke schrijvers en filmmakers zoals Hal Lindsey en Tim LaHaye speelden hierop in met angstwekkende bestsellers als Left Behind, en zo raakte de christelijke wereld al snel in de ban van de opname-theologie. Die heeft een enorme aanhang gekregen door deze effectieve marketing, hoewel je het nergens zo in de Bijbel terugvindt. Iedereen die wél denkt dat dit een goede Bijbelse onderbouwing kent, wil ik uitdagen om die bril eens af te zetten en er nog eens met een frisse blik naar te kijken.

Opvallend is de ironie die hier ontstaat. Darby verzette zich juist tegen kerkelijke hiërarchie en opgelegde uitleg. Hij vond dat iedereen de Bijbel zelf moest kunnen lezen en begrijpen, zonder theologische inmenging. En precies dat is het probleem van zijn rapture-theorie: wie zonder deze voorkennis, schema’s of voetnoten de Bijbel leest, komt hier simpelweg niet op uit. De opname van de gemeente is geen conclusie die zich vanzelf aan de lezer openbaart, maar een constructie die alleen zichtbaar wordt als je er bewust naar zoekt. Wie echt onbevangen leest, zal hier niet op uitkomen.

Elke tijd zijn eigen Antichrist

Dan is er ook nog de populaire gewoonte om Openbaring te lezen als een routekaart voor de eindtijd. Al eeuwenlang circuleren er daardoor complottheorieën en voorspellingen over wanneer dat einde van de wereld dan echt zal aanbreken, en wie de ‘Antichrist’ ofwel ‘het beest’ is. Iedere tijd kende zijn eigen Antichrist. Een (zeer kleine) greep uit de interpretaties over wie de Antichrist zou zijn:

  • Een belangrijke Jood (2e eeuw, theorie van kerkvaders Irenaeus en Hippolytus).
  • De Katholieke Kerk (16e eeuw; sommige mensen denken dit nog steeds).
  • Koning Charles I (17e eeuw).
  • En in de recentere geschiedenis: Hitler, de Europese Unie, kunstmatige intelligente, elke Amerikaanse president …

Bij elke ramp die er gebeurt, zoals pandemieën, oorlogen en natuurrampen, menen mensen daarin de tekenen van de eindtijd te herkennen, hoewel rampen natuurlijk van alle tijden zijn. De uitleg verandert steeds, de angst eromheen niet. Elke generatie denkt: nu gebeurt het, en herhaalt daarmee dezelfde fout. Niet omdat de tekst zo onduidelijk is, maar omdat we haar blijven losrukken uit haar context.

Wat dit apocalyptische denken aanricht

Ga je Openbaring zo letterlijk toepassen op onze eigen nabije toekomst, dan levert dat over het algemeen geen rooskleurige beelden op, en het is eenvoudig voor te stellen wat voor consequenties dit met zich mee kan brengen. Want hoewel christenen zullen uitzien naar een toekomst waarin zij Jezus ontmoeten, heeft het ook al bij veel mensen gezorgd voor angsten, trauma’s en drastische levenskeuzes.

In september 2025 nog, toen online massaal werd gedeeld hoe mensen hun baan opzegden en hun bezittingen verkochten nadat een Zuid-Afrikaanse dominee had voorspeld dat de opname zou plaatsvinden op 23 september.[1] Of neem het voorbeeld van koning Charles I: christenen geloofden stellig dat met zijn executie in 1649 de eindtijd aanbrak. Zo werd zijn dood achteraf gelegitimeerd, want nu kon de eindtijd eindelijk beginnen.[2] Ook tegenwoordig heeft het soms nog grote maatschappelijke impact. Bij sommige Britten speelde een eschatologische angst voor de EU nog steeds mee in hun keuze om te stemmen voor een Brexit.[3] Ook zijn eindtijd-aanhangers minder geneigd zich in te zetten voor het klimaat, want het einde is toch onvermijdelijk en bovendien Gods wil.[4]

En wat te denken van al het relationele leed: hoe zwaar is het als je gelooft dat al je niet-christelijke geliefden zullen lijden onder de verschrikkingen die dat ‘beest’ zal uitgieten over de aarde? En hoe moeilijk is het andersom voor die niet-gelovigen dat hun vriend/familielid ze confronteert met de grote angst dat hem of haar dit allemaal zal overkomen? Het leidt tot veel wederzijds onbegrip en verdriet.

Het was nooit zo bedoeld

Openbaring was nooit bedoeld om tweeduizend jaar later zoveel angst en paniek te zaaien. Nee, het was juist bedoeld als bemoediging en motivatie voor christenen in het Romeinse Rijk die onder druk stonden. Het verzekerde hen ervan dat Rome niet het laatste woord had. In de blog ‘Wat betekent het Bijbelboek Openbaring?’ kun je meer lezen over de historische betekenis ervan. Dat het boek later werd omgevormd tot een angstmachine, is niet meer dan een theologische ontsporing.

Meer weten?

Podcasts:

Artikelen:

  • Daniel Lynwood Smith, Into the World of the New Testament.T&T Clark, 2015.
  • Douglas C. Youvan, The Rapture Reconsidered: A Critical Examination of Darby and Scofield’s Influence on Christian Eschatology, 2024.
  • Matthijs de Jong en Cor Hoogerwerf, ‘Pleidooi voor een ethische lezing van Openbaring‘ in: Met Andere Woorden 43/1 (juni 2024), 62-63.
  • Michelle Fletcher, ‘The Book of Revelation’, in: Companion to the New Testament: Introduction, Interpretation, Application, ed. Michelle Fletcher en James Crossley. SCM Press, 2024.

[1] Ella Scott, ‘People are quitting jobs and selling cars after becoming convinced world will end as we know it tomorrow’, geraadpleegd via www.ladbible.com/community/tiktok-rapture-prophecy-selling-cars-798191-20250922

[2] Michelle Fletcher, ‘The Book of Revelation’, in: Companion to the New Testament: Introduction, Interpretation, Application (SCM Press, 2024), 75.

[3] Steve Knowles, ‘Brexit, Prophecy, and Conspiracy: A Necessary Rejection of an Endtime Empire’, Nova Religio: The Journal of Alternative and Emergent Religions 21, no. 3 (2018): 7-28.

[4] Becka A. Alper, ‘How Religion Intersects With Americans’ Views on the Environment: Responsibility for the Earth is part of many U.S. Christians’ beliefs, but so is skepticism about climate change’, Pew Research Center, geraadpleegd via www.pewresearch.org/religion/2022/11/17/how-religion-intersects-with-americans-views-on-the-environment

Ontdek meer van Er stond geschreven

Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.

Plaats een reactie

Blog op WordPress.com.

Omhoog ↑