Was Jezus een volgeling van Johannes de Doper?

Het Nieuwe Testament beschrijft Johannes de Doper als de man die de weg voorbereidde voor Jezus. Nadat Johannes hem had gedoopt, begon Jezus zijn eigen bediening. Maar wat zeggen historici?

Zoals we in alle vier evangeliën kunnen lezen, was Johannes de Doper actief als preker nog voordat Jezus zelf aan de slag ging. Over de relatie tussen die twee lezen we echter niet enorm veel. Volgens Lucas waren ze in ieder geval familie: hun moeders, Maria en Elisabet, waren verwant (Luc. 1:35-36). Verder lezen we alleen over een ontmoeting op het moment dat Jezus zich door Johannes laat dopen (Marc. 1:9-11; Mat. 3:13-17; Luc. 3:21-22). Maar volgens historici bestond de relatie tussen die twee waarschijnlijk uit meer dan dat. Zij vermoeden dat Jezus zich in eerste instantie had aangesloten bij Johannes’ beweging en een volgeling van hem was. Nadat hij zich had laten dopen, net als Johannes’ andere volgers, begon hij zelf ook te preken en paste de boodschap iets aan.

Johannes de Esseen?

Johannes was een bijzonder figuur. Hij leefde in de woestijn van Judea, droeg een mantel van kamelenhaar, at sprinkhanen en honing, en riep mensen op zich te bekeren omdat Gods koninkrijk nabij was. Hij was overigens niet de enige die dat dacht; zijn boodschap sloot aan bij de apocalyptische denkbeelden van bepaalde Joodse groeperingen om hem heen. Sommige historici vermoeden daarom ook dat Johannes banden had met de Qumran-gemeenschap, ook wel de essenen genoemd. Zij leefden in de woestijn bij de Dode Zee en hun visie en levensstijl waren vergelijkbaar met die van Johannes. De boodschap was: het oordeel komt eraan, en wie gered wil worden, moet zich nu bekeren van zijn zonden.

Johannes begon met dat doel mensen te dopen. In de Joodse traditie bestond al het gebruik dat mensen rituele baden namen om rein te worden voor God, zoals we weten door de honderden restanten die in dit gebied zijn gevonden van miqva’ot: stenen baden waar mensen in afdaalden, zich volledig onderdompelden, en er aan de andere kant weer uit liepen om zich ritueel te reinigen. Ook in de Qumran-gemeenschap was dit een veelvoorkomend gebruik. Johannes haalde mogelijk zijn inspiratie uit dat reinigingsritueel, om het aan te passen naar iets nieuws: een eenmalige onderdompeling als bekeringsmoment, uitgevoerd door een religieuze meerdere. Volgens de evangeliën stond die doop voor de vergeving van je zonden.

Johannes doopt Jezus: een ongemakkelijk feit

Drie van de vier evangeliën vertellen dat Jezus zich door Johannes liet dopen. Vrijwel alle historici beschouwen dit als een historisch feit. Voor de vroege kerk was het namelijk een theologisch ongemakkelijke gebeurtenis. Waarom zou Jezus zich laten dopen voor vergeving van zonden? Dat paste niet bij hun idee dat Jezus de messias was. Dit maakt het waarschijnlijk dat het echt gebeurd is: ze zouden zoiets niet hebben verzonnen.

Ook voor de evangelieschrijvers was het een theologisch probleem, en zij losten dit elk anders op in hun beschrijving ervan. Marcus vertelt het gewoon zoals het is: ‘In die tijd kwam ook Jezus daarheen, vanuit Nazaret, dat in Galilea ligt, en liet zich door Johannes dopen in de Jordaan’ (Marc. 1:9, NBV21). Lucas vertelt het ook, maar die laat achterwege wíé Jezus doopt: ‘Heel het volk liet zich dopen, en toen ook Jezus was gedoopt …’ (Luc. 3:21, NBV21). De schrijver van Matteüs doet het nog iets anders. Hij lijkt te anticiperen op kritische vragen die men hierbij kon stellen, door er een kleine voorafgaande discussie aan toe te voegen: ‘Toen kwam Jezus vanuit Galilea naar de Jordaan om door Johannes gedoopt te worden. Johannes probeerde Hem tegen te houden met de woorden: “Ik zou door U gedoopt moeten worden, en dan komt U naar mij?” Maar Jezus antwoordde: “Toch moet je het doen, want zo dienen wij de gerechtigheid geheel en al tot vervulling te brengen.” Toen deed Johannes het’ (Mat. 3:13-15, NBV21).

Opvallend is dat Jezus’ doop in het Johannes-evangelie helemaal niet beschreven wordt. Blijkbaar had deze schrijver er meer moeite mee. Hier lijkt Johannes ook nadrukkelijker níét de meerdere van Jezus te zijn. Hij is nu alleen maar een getuige die Jezus aanwijst: ‘De volgende dag zag hij Jezus naar zich toe komen. (…) En Johannes getuigde: “Ik heb de Geest als een duif uit de hemel zien neerdalen, en Hij bleef op Hem rusten. Nog wist ik niet wie Hij was, maar Hij die mij gezonden heeft om met water te dopen, zei tegen mij: ‘Wanneer je ziet dat de Geest op iemand neerdaalt en blijft rusten, dan is dat degene die doopt met de heilige Geest.’ En dat heb ik gezien, en ik getuig dat Hij de Zoon van God is”’ (Joh. 1:29-34, NBV21).

Jezus start zijn eigen beweging

Dat Jezus zich door Johannes liet dopen voor vergeving van zonden, is een sterke aanwijzing dat Jezus een volgeling was van Johannes. Net als de rest van die groep liet hij zich dopen toen Johannes zijn volgelingen daartoe opriep. Maar na deze gebeurtenis begon Jezus zijn eigen bediening. Jezus doopte zelf nooit mensen, hoewel hij zijn discipelen dit wel bij anderen liet doen. Verder had hij een vergelijkbare boodschap, al paste hij die wel wat aan. Johannes legde de focus vooral op het eindoordeel: Gods oordeel zou spoedig komen, en het was essentieel om je voor die tijd te bekeren. Jezus nam dit over, maar legde de nadruk meer op redding, vergeving en de komst van Gods koninkrijk; zijn boodschap klonk een stuk minder dreigend. In zekere zin was zijn boodschap een vriendelijkere voortzetting van die van Johannes.

Toch bleef ook Johannes’ eigen religieuze stroming bestaan. Nog lang na zijn dood bleef hij volgelingen houden, zoals we ook kunnen lezen in de Bijbel. In Handelingen 18:24-19:7 staan mensen beschreven die alleen de doop van Johannes kenden; een aanwijzing dat zijn beweging nog lang bleef bestaan. En zelfs nu nog zijn er mensen die aan de leer van Johannes vasthouden: de mandeïsten vereren hem als een belangrijke profeet en zien Jezus als een valse messias.

---

Meer weten?

• Bart D. Ehrman, podcastaflevering ‘Was Jesus a Copycat? The Role of John the Baptist in the Ministry of Jesus’, in Misquoting Jesus with Bart Ehrman.
• Dan Snow en Joan Taylor, podcastaflevering ‘John the Baptist’, in Dan Snow’s History Hit.
• Daniel Lynwood Smith, ‘John the Baptist and Other Movers and Shakers’, in Into the World of the New Testament: Greco-Roman and Jewish Texts and Contexts (Londen: Bloomsbury, 2015), p. 57-70.