Waar komt ons idee van de hel vandaan?

Vraag een willekeurig persoon hoe de hel eruitziet, en je hoort waarschijnlijk iets over vuur, martelingen en eeuwige pijn. Het beeld is zó bekend dat veel mensen denken dat het rechtstreeks uit de Bijbel komt. Maar dat klopt niet. In de Bijbel vind je geen hel met eeuwige martelingen, vlammenzeeën en angstaanjagende duivels. Waar komt dat beeld dan wél vandaan?

Het klassieke helbeeld dat wij kennen, ontstond pas gaandeweg de eerste eeuwen van onze jaartelling, en vond zijn hoogtepunt in het middeleeuwse werk van Dante. Het werd gevoed door populaire joodse en vroegchristelijke visioenen die nooit in de Bijbel terecht zijn gekomen, én door Griekse mythologieën over de onderwereld. De bekendste voorbeelden van zulke vroegchristelijke teksten zijn de Openbaring van Petrus en de Openbaring van Paulus.

Openbaring van Petrus (2e eeuw)

De Openbaring van Petrus komt uit de 2e eeuw, en dit is de oudst bekende christelijke tekst die uitgebreid vertelt wat er met zondaars gebeurt na de dood. In een visioen leidt Jezus de apostel Petrus door de hemel en hel, waarbij de helbeschrijvingen verreweg de meeste ruimte innemen. Petrus komt langs allerlei horrorstraffen die live voor zijn ogen worden uitgevoerd, vaak volgens het principe ‘oog om oog, tand om tand’. Bijvoorbeeld:

• Bij bedriegers worden de lippen afgehakt.
• Vrouwen die mannen verleidden tot overspel hangen aan hun haren boven een vuurpoel.
• De mannen die daarin meegingen hangen aan hun genitaliën.

Dit boek was aanvankelijk populair en werd in sommige vroege lijsten van gezaghebbende boeken genoemd, maar haalde de Bijbel uiteindelijk niet. Bij de samenstelling van het Nieuwe Testament (in de 4e eeuw) werd het toch als niet-authentiek beschouwd. Maar de huiveringwekkende beelden leefden voort in preken en volksgeloof.

Openbaring van Paulus (4e eeuw)

Een andere tekst die veel invloed had is de Openbaring van Paulus, die sterk lijkt op de eerdere tekst maar een stap verder gaat. Deze schrijver borduurt voort op de Bijbeltekst 2 Korintiërs 12:2-4a, waar Paulus schrijft over een visioen waarin hij werd weggevoerd ‘tot in de derde hemel’. Ook hier krijgt de lezer een rondleiding langs hemel en hel, met straffen per zonde. Maar waar Petrus nog vooral focuste op algemene, ethische zonden zoals moord en bedrog, verschuift de nadruk nu naar typisch christelijke zonden, zoals ketterij, het breken van kerkelijke regels en wangedrag van geestelijken. Bijvoorbeeld: te vroeg stoppen met een periode van vasten wordt zo bestraft dat je omringd bent door voedsel maar er net niet bij kunt.

Nieuw in deze versie zijn mythologische elementen, zoals rivieren van vuur en eeuwige martelingen door monsters. Dit lijkt beïnvloed door de Griekse ideeën over het hiernamaals, waarin rivieren en meren een centrale rol speelden. We lezen bijvoorbeeld hoe bisschoppen die niet omkeken naar weduwen en wezen in een rivier van vuur moeten staan en geslagen worden door engelen. En wie niet goed oplette tijdens het voorlezen uit de Bijbel zal in een vuurzuil staan en worden verscheurd door beesten. Ook nieuw in zijn beschrijving is dat God wordt overgehaald om op de zondagen een rustdag in te lassen, waarop de helbewoners even pauze hebben van hun straf.

Ook deze tekst werd nooit officieel geaccepteerd door de kerk, maar bleef alsnog eeuwenlang populair. Samen met de eerdere Openbaring van Petrus voedde hij de middeleeuwse verbeeldingen van de hel, met als hoogtepunt Dantes Divina Commedia in de 14e eeuw.

De ongemakkelijke erfenis

De hel zoals de meeste mensen zich die voorstellen – eeuwige fysieke marteling in vuur – komt dus niet uit de Bijbel zelf, maar uit apocriefe visioenen en heidense mythologie. Deze teksten zijn nooit geaccepteerd door de kerk en daarom bewust uit de Bijbel gehouden. Toch hebben ze een hardnekkige invloed gehad, en veel hedendaagse christenen geloven nog steeds in een hel die meer lijkt op deze oude visioenen dan op wat er werkelijk in de Bijbel staat.

In de blog ‘Van sjeool tot Dante: de evolutie van de hel’ kun je lezen wat de Bijbel wél zegt over het lot van zondaars in het hiernamaals, en hoe het Nieuwe Testament daarover een heel ander beeld schetst dan het Oude Testament.

---

Meer weten?

‘Apocalypse of Peter’ en ‘Apocalypse of Paul’, in J.K. Elliott, The Apocryphal New Testament (Oxford: OUP, 2005).

Bart D. Ehrman, Heaven and Hell: A History of the Afterlife (Simon & Schuster, 2020).

Bart D. Ehrman, podcastaflevering ‘Am I going to hell? What the New Testament says about death and the afterlife’, in Misquoting Jesus with Bart Ehrman.

Jan Bremmer, ‘Christian Hell: From the Apocalypse of Peter to the Apocalypse of Paul’, in Maidens, Magic and Martyrs in Early Christianity (Tübingen: Mohr Siebeck, 2017), 295-312.

Jon M. Sweeney, Hell is a myth: Actually, a bunch of myths, in: Huffpost (22 juli 2014).

Jon M. Sweeney, Inventing Hell: Dante, the Bible and Eternal Torment (Jericho Books, 2014).