De psalmen: geschreven door koning David?

Je hebt het vast weleens boven een psalm zien staan: ‘Een psalm van David.’ Of: ‘Van David, toen hij zich aan het hof van Abimelech als een krankzinnige voordeed en pas wegging toen deze hem verjoeg’. Het spreekt in ieder geval tot de verbeelding. Denk je aan de psalmen, dan denk je aan David. We zien voor ons hoe hij ze schreef, componeerde, en ze ten gehore bracht onder het genot van prachtig harpspel. Maar wist je dat de psalmen in feite anonieme teksten zijn? Wie de oorspronkelijke auteurs zijn van de Bijbelse psalmen is onbekend. Hoe kan het dan dat we nu in onze Bijbel dit soort opschriften bij de psalmen hebben? Ik zocht het voor je uit.

Begonnen als anonieme teksten

In de vroeg-Joodse tijd waren psalmen een open genre. Ze werden vaak anoniem geschreven, en er was nog niet één vaste verzameling zoals we nu in de Bijbel hebben. In de periode van circa 515 voor Christus tot 70 na Christus (de Tweede Tempelperiode) ontstond langzamerhand de Bijbelse collectie die wij nu kennen. Inderdaad, daar ging een heel lange tijd overheen. En ook in de eerste eeuw na Christus bestonden er nog altijd meerdere verschillende collecties.

Wie zou dit gezegd kunnen hebben?

In dezelfde periode als waarin die collectie vorm kreeg, ontstond de gewoonte om teksten toe te schrijven aan gezaghebbende figuren uit het verleden. Niet omdat men dacht dat deze mensen ze echt geschreven hadden, want in die tijd was auteurschap iets anders dan hoe wij het nu zien. Het ging minder om ‘wie heeft dit bedacht’ en meer om: ‘Bij wie past dit?’ Of: ‘Wie zou dit gezegd kunnen hebben?’ Tegenwoordig is dit ondenkbaar; wij willen zeker weten wie een tekst geschreven heeft, en weten we dat niet, dan zouden we niet durven om daar in volle overtuiging een andere naam op te plakken. Maar in die tijd was het vrij gangbaar om er dan een andere bijpassende naam aan te koppelen. Dat werd bijvoorbeeld gedaan om een tekst autoriteit te geven: door een tekst toe te schrijven aan een gezaghebbende figuur werd de tekst zelf ook gezaghebbend – dat was zeker belangrijk bij potentiële teksten voor in de Bijbel. En er was nog een reden: het was ook een manier om het verhaal over een geliefd personage verder te ontwikkelen en verrijken. De toeschrijving van psalmen aan David paste precies in die ontwikkeling.

Ledavid: een kleine toevoeging, met grote gevolgen

De koppeling van psalmen aan David werd eerst gedaan bij Hebreeuwse psalmen door er het opschrift לְדָוִ֑ד (ledavid) boven te plaatsen. Anderen namen dit over en voegden het ook aan andere composities toe, een proces waarbij langzamerhand de betekenis ervan veranderde, en ook het opschrift zelf werd steeds een beetje anders. In eerste instantie betekende de toevoeging ledavid namelijk helemaal niet dat het om een auteur ging. Het was eigenlijk meer een losse associatie. Laat ik je meenemen naar de Hebreeuwse betekenis.

De betekenis van ledavid

Ledavid dus: een woord samengesteld uit het voorzetsel le + de naam David. Het Hebreeuwse voorzetsel לְ (le) kan meerdere betekenissen hebben: ‘naar’, ‘aan’, ‘voor’, ‘met betrekking tot’, ‘van’. Er is discussie geweest over de betekenis in het geval van de ledavid­-opschriften, maar de overeenstemming is dat de eerste psalmtitels met deze aanduiding waarschijnlijk betekenden ‘met betrekking tot David’, ‘voor David’ of ‘aan David’. Inderdaad, dat is heel wat anders dan ‘geschreven door David’. Het leek eerder te zijn: geschreven of gezongen vóór David. Of: het gaat over David. Sommige Bijbelonderzoekers noemen auteurschap zelfs de mínst logische vertaaloptie, terwijl dat wel de betekenis is die het vervolgens meekreeg.

Griekse toevoegingen aan ledavid

Toen de Bijbel in het Grieks werd vertaald, veranderde het nog meer: de eerste Griekse vertalers vertaalden het Hebreeuwse לְדָוִ֑ד nog met een datief τῷ Δαυιδ (met betrekking tot David), maar latere Griekse psalmredacteuren pasten dit (in de Septuagint) geregeld aan naar een genitief: τοῦ Δαυιδ (van David). Hiermee impliceerden ze duidelijk wél Davids auteurschap. Vanaf de tweede eeuw voor Christus werden zo steeds meer psalmen aan David toegeschreven, mogelijk omdat anoniem auteurschap ongemak opriep bij teksten die als heilig werden beschouwd. In Griekse manuscripten die in die tijd ontstonden, zien we dan ook een groter aantal (en uitgebreidere) van zulke David-kopjes boven de psalmen dan in de Hebreeuwse tekst.

Steeds meer drama

De Griekse redacteuren breidden de losse associatie ledavid nog verder uit door naast dit opschrift ook een link te leggen met gebeurtenissen uit Davids leven zoals beschreven in het Oude Testament – extra informatie die in de Hebreeuwse teksten niet voorkomt. Waar de Hebreeuwse tekst soms alleen ledavid heeft, voegt de Griekse Septuagint er vaak een biografisch detail aan toe, zoals:

• Psalm 27: ‘voordat hij gezalfd werd’.
• Psalm 143: ‘toen zijn zoon hem achtervolgde’.
• Psalm 144: ‘betreffende Goliat’.
• Psalm 151: ‘een echte van David, hoewel boventallig, toen hij in een tweegevecht vocht met Goliat’.

David was een geliefd personage, en dat leidde ertoe dat er steeds meer teksten in zijn mond werden gelegd. Verhalen binnen de Bijbel werden gebruikt om een verdere context te geven aan de woorden van de psalm. De psalmen waren nu definitief veranderd: van anonieme, tijdloze teksten naar gedramatiseerde historische gebeurtenissen over Davids leven. En dat is waarom jij nu boven een psalm in de Bijbel kunt lezen: ‘Een psalm van David, op de vlucht voor zijn zoon Absalom.’

Niet alleen het auteurschap van de psalmen veranderde in deze periode. Ook het personage David zelf maakte een verandering door, en eentje met best veel impact. Daarover een volgende keer meer!

---

• Brevard S. Childs, ‘Psalm Titles and Midrashic Exegesis’, in Journal of Semitic Studies, 16, no. 2 (1971): 137-150.
• James L. Kugel, ‘David the Prophet’, in Poetry and Prophecy: The Beginnings of a Literary Tradition, ed. J.L. Kugel Ithaca, N.Y.: Cornell University Press, 1990, 45-55.
• Eva Mroczek, The Literary Imagination in Jewish Antiquity. Oxford: Oxford University Press, 2016.